Isang Pagnilay-nilay sa Butuan: o Kung Bakit Dapat Kumilos ang Lungsod ng Butuan Tungo sa Pagpapahalaga ng mga Nalalabing Liktao

Marahil may manghang nabibighani sa aking loob o ‘di kaya’y isang palaisipan na humahilanang pilit lutasin, kung kaya’t napupuno ako ng sigasig sa tuwing pupunta sa mga lugar kung saan umaalingasaw ang mga labi ng kasaysayan at pati na nang mga lumang anito at diwata, mapa-museo man ito, silid-aklatan o lumang mga simbahan.  Di maikakaila na may sariling kalinangan at kaluluwa ang mga lugar na ito. May mga kwento at sanaysay ang bawat ukit, tipak, at ang unti-unting pagkatunaw ng kanilang mga materyal. Halos maririnig ang bulong ng mga sinaunang tao sa marahang pagkabulok ng mga labi ng liktao dito. Kaya naman sa bawat bagong lugar na aking napupuntahan, mapa-lokal o internasyonal na biyahe man ito, ay dapat na kasama sa gala ang mga museo, mga lumang distrito o lugar ng sambahan sa kanilang bayan. Sa mga lugar na ito kasi ay may hindi maipaliwanag na koneksyon o dis-koneksyon na nagaganap sa ating kamalayan, bilang kasapi man o kaya’y bisita/turista sa bayan.

Higit pa sa isang lakbay-aral, ang byaheng-Butuan ng aming grupo sa Qualitative Research  noong  Disyembre 8 at 9 ay isa ring pagmumulat sa akin. Simple lang ang aking naging repleksyon sa kabuuan ng lakbay-aral: ang yaman ng ating kultura lalo na mga kulturang-materyal, mapa-sinauna man ito o kasalukuyang-likha; ngunit sa isang banda ay ang hirap namang buuhin ang kamalayang magpoprotekta sa mga ito.

Sa isang napakalungkot na ikot ng tadhana, binayo ang mga bayan sa Davao Oriental at Compostela Valley ng napakalakas na bagyong Pablo, isang linggo bago ang aming itinakdang araw ng paglakbay. Dadaanan patungong Butuan ang mga lugar na ito. May mga agam-agam na ring pumasok sa aking isip kung dapat pa bang ituloy o hindi ang nasabing lakbay-aral, ngunit mainam na ring tinuloy ito at mas naging makabuluhan (para sa akin) ang byahe sa gitna ng lalim ng di-makitang sugat na natamo ng mga nasalanta. Bukod kasi sa pag-aaral ng mga nabubulok na liktao sa mga museo, lumagom ang diskurso sa misyon ng akademiya, lalo na ng agham tao, sa pagtuon ng pansin at pagtugon sa kapakanan ng mga taong mahihirap, naaapi, naisasaiwalat, at nakakalimutan, higit pa sa pansariling mga ambisyon. Ang mga wasak na mga bahay, taniman, gusaling pribado o publiko, kagubatan, sambahan, at pati na ang mga tulalang mga mata na nakatingala sa kawalan, ang nagsilbing pambungad at pangwakas na telon sa aming byahe. Pumasok sa isip ko (sa gitna ng Trento at San Franz) ang mga tanong: ‘yung nabubulok na balangay ba ang dapat iahon o ang libo-libong nawalan ng pag-asa at kabuhayan sa taunang mga kalamidad na dumadaan? Ang nakaraan ba o ang hinaharap ang dapat pagtuunan ng pansin?’ O ‘di kaya’y sa parehong pagkakataon ay sadyang napakaikli lang talaga ng ating memorya?

Hindi man pinalad ang aming grupo na makita ang kabuuang koleksyon ng National Museum sa kadahilanang inaayos ang gusali, napakinggan naman namin ang makulay na kasaysayan ng Butuan galing mismo kay Mr. Greg Hontiveros, may akda ng “Butuan of a Thousand Years”. Madarama ang kasalukayang laban ng mga lokal na pantas ng kasaysayan, antropologo at arkeyologo, sa paglikha ng isang naratibong tataguyod sa makabuluhan at dantaong kasaysayan ng Butuan – ang pag-asang mailuklok sa pambansang kamalayan ang unang misa sa Mazzaua (Masao), ang maitaguyod sa mga sulating pangkasaysayan ang progresibong kumunidad ng Butuan bago pa man ang mga Kastila, ang husay sa paggawa ng mga bangkang gamit sa pangangalakal at ang koneksyon sa sinauna at mayamang imperyo ng Majapahit at Sri Vijaya sa kasulukuyang bansa ng Indonesia. Nakakamangha ang mga sanaysay ng mga eksperto ukol sa pambihirang hukay at mga natatagpuang liktao sa Butuan, at mas marami pa nga sa sagot ang mga katanungan na umuusbong sa mga ito. Halimbawa ay ang kontrobersyal na unang misa na sa kasalukuyan ang sinasabing naganap sa Limasawa, Timog Leyte. Nang marinig ko ang mga inisa-isang ebidensya ni Mr. Hontiveros, hindi ko mapigil na mag-taray (kahit na sa loob-loob ko lang) at bumulong ng So what? Ano naman kung malaman natin kung saan idinaos ang unang misa sa kapuluan ng Pilipinas? Hindi ba’t naging kasangkapan lamang ang relihiyong Kristiyano sa pagsakop ng mga Kastila? Mali rin, para sa akin, ang daloy ng argumento ni Mr. Hontiveros na dahil daw sa paparating na anibersaryo ng pagka-Katoliko ng Pilipinas ay kailangang malaman talaga natin kung saan idinaos ito. Siguro kung ganoon nga at gusto nating malaman ang totoo, ang daloy ng argumento ay walang iba kundi ayusin ang maling naisulat, at hindi dahil sa Katolikong bansa tayo o dahil sa isang anibersaryo na magbubukas lamang ng mga pilit nang humihilom na mga sugat na gawa ng koloniyalismo. Wastuhin ang mali. Tapos. (Ngunit kasama na rin marahil dito ang mga tagong agenda ng lokal na pamahalaan para sa isang Mazzaua Festival o slogan na Catholicism begun in Butuan, atbp.) Para kasi sa akin, move on  na tayo sa mga mas importanteng bagay. Maraming mga nakatiwangwang na hukay na dapat pagtuunan ng pansin, mga balangay na dapat iahon, mga kasangkapang paso at ceramic na dapat alagaan, mga kalansay ng ating mga ninuno, mga liktaong kabahin ng ating pagkakakilanlan na unti-unting ninanakaw at kinakalakal sa black market, habang nagbubunong-isip ang mga madunong kung saan nga ba ang Mazzaua ni Pigafetta.

Bilang mga mag-aaral ng agham-tao, nararapat ipaglaban ang dapat, tapat at sapat na pag-alaga, paglinang at pag-aaral sa mga liktaong nahuhukay sa Butuan. Malalim ang ugnayan ng agham tao sa arkeyolohiya sapagkat ang huli ang siyang nagpapakabuluhan ng mga pang-kultura, panlipunan at pisikal na mga katangian ng sinaunang mga tao. Kung ang agham tao ay siyang nag-aaral sa pangkalahatang aspeto ng pagiging-tao, bukod tangi sa mga hayop dahil sa tinatamong kultura, ang paghukay, pagdiskubre at pag-unawa naman sa mga likhang gawa (material culture) ng mga tao ang siyang nagbibigay kahulugan sa ebolusyon ng sangkatauhan at ang mga pagbabagong naganap sa ating pagka-tao. Lahat daw ng mga pag-aaral na napapaloob sa manto ng agham panlipunan ay base sa interpretasyon hindi tulad ng mga positivist na larangang akademiko, kung kaya’t ang pag-unawa at pagpapakubuluhan sa ibang aspeto ng pinag-aaralan ay kadalasang nahahaluan ng mga personal na mga opinyon, haka-haka at paminsa-minsanang hula. Dito pumapasok ang mga liktaong nadidiskubre ng arkeyologo na nagbibigay-linaw at materyal na pruweba sa mga dati’y hinuha lamang. Halimbawa dito ay ang mga nadiskubreng liktao na may disenyong tulad sa mga kulturang Hinduismo at Budismo, na nagbibigay ebidensya sa impluwensiyang banyaga sa katutubong kultura, kahit pa nga may mga tanong na muling humahalina ng kasagutan: ang mga liktao bang ito (Hal. ang ginintuang Tara) ay gawa ng mga katutubo? Ginamit ba ito ng mga sinaunang tao sa kanilang katutubong paniniwala? Ginawa ba ito para ikalakal? Atbp.

Napakayaman sa kasaysayan at napaka-importante ng Butuan sa pagguhit ng ating kolektibong kwentong-bayan bago pa dumating ang mga conquistador at marahil ay marami pang naghihintay sa ilalim ng lupa na magbibigay ng mas malawak na pag-unawa sa ating nakaraan. Ngunit mapapansin ang kawalang suporta ng lokal na pamahalaan at pati na ng kumunidad na nakapaligid sa mga lugar na pinaghuhukayan. Walang karampatang budget na ibinibigay ang pamahalaan sa paghahanap ng iba pang labi o liktao na marahil ay makapagpapatunay ng maraming haka-haka at katanungan ng mga antropologo at historiograpo ukol sa ating mga ninuno. Pati na ang pagprotekta sa mga ito ay isinasantabi at mas binigyang halaga pa ang laban para sa unang misa. Ang Butuan Boat Excavation Sites, halimbawa, ay nakakaawang tingnan sa kasalukuyan nitong kalagayan: nakatiwangwang at napapabayaang nakababad sa putik at tubig, naghihintay ng kung sinong magbibigay ng pera na hindi nalalayo sa kalagayan ng mga namamalimos na lumad sa Davao. Hindi nakapagtataka kung bakit may mga discrepancy  sa mga ginawang carbon dating  sa mga balangay.

Ang kulang ay hindi lamang ang suporta mula sa lokal at pambansang pamahalaan, kundi ang pagpapakubuluhan natin sa ating kasaysayan. Iginuhit ng mga nanakop sa ating mga utak na walang sibilisasyon bago ang kanilang paghari, ngunit heto ang Butuan na nagpapasiwalat sa kanilang kasinungalingan: may mataas na sibilisasyon sa bunganga ng ilog Agusan. Hindi nakapagtataka kung bakit ang ikli ng ating memorya.

[For Photos: https://www.facebook.com/media/set/?set=a.4998373677903.2197616.1256591152&type=3]

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s