Paghahanap ng Pagkakakilanlan sa Makabago at Hayag pang Nagbabagong Panahon at ang Tungkuling Gabay ng Agham Tao

 

Malawak ang mga diskursong sumasaklaw sa pagkamit, pag-aangkin, at pag-unawa sa etniko at pambansang pagkakakilanlan o identity. Nariyan ang paniniwalang ang pagkakakilanlan ay isa lamang konseptong umuusbong mula sa mga abo at kaganapan ng kasaysayan at mga kwento ng mga nagagapi at nagwawagi sa daan-daang digmaan sa martsa ng kasaysayan. Isang halimbawa ang nangingibabaw na konsepto ng pagiging-Pilipino resulta ng kolonisasyon ng Espanya, bukod pa  ang pagkakakilanlan ng mga Moro at katutubo na lumaban sa dayuhang kapangyarihan. Ang buong malay na pagpili ng pagkakakilanlan ay isa ring posibilidad sa diskursong ito kung saan pinipili ng tao ang nais niyang pagkakakilanlan, halimbawa ay ang kaso ng mga migranteng Amerikano na pinili ang mapasailalim sa umiiral na kamalayan ng pagiging-Amerikano at sa kulturang kano, habang isinasangtabi ang kanilang mga iba’t ibang etnikong kalinangan at pinagmulan.

Ang kasalukuyang mga usapin at pagbubunong-isip patungkol sa Balangkas ng Usaping Pangkapayapaan ng Bangsamoro (Bangsamoro Framework Peace Agreement) na nilagdaan noong Oktubre 15 sa Malacañan, ay nagpalalim sa diskurso tungkol sa pagkakakilanlan – ang pagkamit nito, pag-angkin at pag-unawa. Maraming mga adbokeyt sa kapayapaan, nongovernment organizations na nagtataguyod ng mga karapatan ng mga katutubo, mga ibang Muslim, mga paaralan at iba pa, ang nabahala sa malawak na saklaw, problematikong  pagpapakabuluhan ng kasaysayan at sistematikong pag-iisa ng pagkakaiba-ibang lipi/kultura, ng salitang Bangsamoro.

Hango sa dalawang banyagang salita na Bangsa (Bahasa Melayu para sa Bansa) at Moro (Kastila para sa Muslim), makikita sa mga salitang ito ang inuugatang problema. Sa mga nakalipas na mapapait na taon ng digmaan sa Mindanao para sa sala-salungat na mga bersyon ng kasaysayan – sa isang kampo ay ang MNLF/MILF/BIFF na lumalaban para sa kasarinlan ng mga Muslim ng kanlurang Mindanao at sa kabilang kampo naman ay ang hukbong sandatahan na nakikipaglaban sa pangalan ng estado at sa bersyon nito ng kasaysayan – bakit umiibabaw pa rin itong dalawang salitang banyaga at ang mga kaakibat nitong konsepto at ideyolohiya?

Nakapagtataka din ang gamit ng Bangsa o Bansa (nation), na humahalina sa mas malalim na usapin tungkol sa kung ano ang bansa at ang taglay nitong mga  diskurso. Kung pag-uusapan nga naman ang bansa at pagiging-bansa, meron dapat umiiral na pangkalahatan at laganap na salaysay (common narrative) ng pagkakakilanlan na makikita sa iba’t ibang kumunidad/tribo at medya. Meron bang ganito sa sakop ng Bangsamoro? Papaano nasasaklaw ng “Bangsamoro” ang katuwirang binubuo ito ng magkakaiba-ibang salaysay ng Tiruray, Maguindanao, Iranun, Balanguingui, Tausug, Sama, at iba pa? Papaano rin nasasaklaw ng Bangsamoro ang iba’t ibang ekspresyon ng pagiging-Muslim upang ganap na masabi natin na tuwirang bansa ang sinasabing Bangsa ng mga Moro?

Kung sa katunayan, hindi nalalayo ang diskurso sa itaas sa sinapit ng iba pang katutubo sa Pilipinas na napasailalim sa Republika at gayundin sa saklaw o konsepto ng iisang bansa. Sa ganitong kadahilanan, nararapat lamang na pag-aralan kung ano nga ba ang pagkakakilanlan katabi ng diwa at pagkakaintindi sa bansa. Mabuting gabay ang mga lente ng post-modernismo at structural-functionalism sa usaping ito.

Ang post-modernismo ang naglakas ng loob na tanungin at pabulaanan ang mga tradisyunal na pag-intindi, pati na ang konsepto ng pagkakakilanlan maging etniko man o pambansa. Maaari ring gamitin ang metodolohiya ng structural-functionalism sa paghahanap ng kasagutan sa dahilang sa teoryang ito ay sinasabing ang lipunan ay isang ugna-ugnayang sistema na binubuo ng mga parteng tumutulong para itaguyod ang pagkakaisa sa lipunan. Maari itong gamitin sa pagaaral ng pagkakakilanlan dahil sa macro-level o pangkalahatan nitong pagtingin sa mga ugnayan ng mga istruktura at institusyong napapaloob sa lipunan.

Sa sulating ito ay nais kong gamiting lente ang post-modernismo at structural-functionalism sa pagintindi kung ano ang pagkakakilanlan at kung papaano ito nakakamit, na-aangkin at nauunawaan. Galing sa problematikong taglay ng isyu na ito ay tutungo tayo sa kung anong nararapat gawin ng agham tao sa pagbibigay halaga at pagpapakabuluhan sa usapin ng pagkakakilanlan o kung nararapat pa nga ba itong pag-usapan sa larangan ng agham tao na kung susuriin ay halos ganap ng pandaigdigan ang pananaw ng karamihan, kasing-bilis na ng kidlat ang komunikasyon at impormasyon, at unti-unti na ring nalulusaw ang mga tradisyunal na linyang-saklaw o taliktik ng  mga katutubo, mga rehiyon at pati na rin ng mga bansa.

Ang post-modernismong pagtingin sa diskurso ng etniko at pambansang pagkakakilanlan ay naka-sentro sa pagaaral ng teksto at konteksto. Bilang mga miyembro ng isang lipi, o kaya ay posisyong ekonomikal, at pati na rin ng pagka-lalake o pagka-babae, sinasabing idinidikta ng mga ito kung papaano tayo nararapat magsalita at mula sa lenggwahe ay naisasa-diwa ang mga paniniwala o ideyolohiya na siya namang nagdidikta ng pagiging kung-ano-man e.g. Pilipino, T’boli o Tiruray. Maaalala dito ang Sapir-Whorf hypothesis na ang lengwahe daw ay nagdidikita sa kung ano man ang pananaw, pag-intindi at pag-hulma natin sa mundo. Ngunit bukod dito ay importante ding malaman na hindi lamang teksto (lenggwahe at komunikasyon) ang nagdidikta ng pagkakakilanlan, kasama na rin ang konteksto o kaya ay ang pangkalahatan at tunay (na ayon sa panlipunang memorya) na pag-aaring kasasaysayan ng isang lipunan, kasama rin sa konteksto ang paniniwala, ideyolohiya at relihiyon.

Ayon sa post-modernismong pagtingin sa pagkakakilanlan, ito raw ay may konseptong pa-saklaw (inclusive) kung saan ang napapaloobang tradisyon, kultura, lenggwahe, relihiyon ay pawang may mga konseptong pang-lahat at mapang-giit ; No choice kumbaga. Sa pang-gigiit na ito ay may natatatak sa pagkatao at siya nang humuhubog sa pagkakakilanlan ng tao. Ang mga bagay na ito ay binibigyang hangganan ang pagkatao na maaaring pahalang o patayo, sa pinakamalaking pagkakakilanlan ng bansa man o pati na rin sa maliit na bayan, barangay, tribo o sitio.

Ang kultura din ay may malaking puwang sa paghubog ng identity. Ang kultura bilang kakayahan ng tao na mairepresenta ang kanyang mga karanasan sa pamamagitan ng malikhaing simbolo, ay agarang target ng post-modernismo dahil sa ang mga simbolo, kasama na ang mga ritwal, pananamit, liktao, mitolohiya atbp., ay bahagi o di kaya’y hayagang teksto. Kabilang dito ang pag-unawang ang kultura ay isang malakihang salaysay o magkakabit-kabit na kwentong nagdikta sa pagkakakilanlan (grand narratives). Samakutwid ay kwentong bayan lamang ang kultura na nananaig sa miyembro ng isang lipunan dahil sa nanuot sa kamalayan ang kumbaga’y pawang likhang-isip o fiction lamang, dahil ano nga ba ang tunay na totoo kung ang lahat ay pawang teksto at konteksto lamang? Sa bandang huli, ang nihilistikong pananaw na ito ng post-modernismo (lalo na ng deconstructionism) ay umaakit ng paggiba at paglusaw sa etniko at pambansang pagkakakilanlan.

Tatanungin ko ang aking sarili. Ano nga ba ang pagkakakilanlan ko? Masasabi ko ng hayagan na ako ay Pilipino, ako rin ay Bikolano, ako ay isang Nagueño. At bakit ko ito nasabi? Sa kadahilanang ako ay isinilang sa Pilipinas, sa lungsod ng Naga sa Rehiyong Bikol sa dulo ng isla ng Luzon. Nagsasalita ako ng Standard Bikol, deboto ng Birheng Penafrancia, sanay sa mga bagyo, mahilig sa sili at gata, kabisado ang paiba-ibang mukha ng bulkang Mayon at Isarog, at naniniwalang mas uragon kaysa sa mga Bisaya o Waray.

Sa teksto (lenggwahe, simbolismo) marahil ay may katuwiran ang post-modernismo na ang mga pagkakakilanlang ito ay hindi tunay at sapat dahil marami ring deboto si Ina na hindi Bikolano, marami ring mga hindi Bikolano ang mahilig sa sili at gata (halimbawa ang mga taga-Java Indonesia), ang mga taga-Batanes ay mas sanay pa siguro sa amin sa bagyo, at ang salitang Bikol ko ay hindi naman ang Bikol ng aking lola (kailangan ko pa siyang tanungin ko ano ang ibig sabihin ng ranga, imbod, awot pa, hinanyog at kung ano ano pa).  Kung sa konteksto naman ang pagbabasehan, ang kasaysayan ng aking lahi, ang kanilang mga pinagmulan at laban sa buhay, ay malabo ring pagbasehan ng aking pagkakakilanlan. Ang aking lola sa ina ay may itay na taga-Nueva Ecija at aking ama naman may lahing intsik sa kanyang ama. Ang matitira na lamang ay ang katotohanang ipinanganak ako sa Naga, Bikol, Pilipinas. Ngunit paano na lang ang aking mga pinsan na ipinanganak sa London? Hindi ba sila Pilipino at Bikolano? Kung totoong kathang-isip ang pagkakakilanlan, ano ito ngayong itinataguyod na Bangsamoro? Para saan pang namatay ang mga daan-daang nakipaglaban para sa (Bansa?ng) Moro na ito?

Kung kathang-isip ang pagkakakilanlan, malamang ay may ginampanan itong silbi sa lipunan. Hindi ba’t gumagawa tayo ng kasinungalingan para makalabas ng gusot o kaya’y nag-iimbento ng white lies para sa kapakanan ng mas nakararami? Maaring may katuwiran ang structural-functionalism na may silbi ang bawat parte ng lipunan o mahahalintulad sa mga espesipikong tungkulin ng mga organo ng “katawan”.  Ang mga ritwal halimbawa ay nagsisilbing pambigkis sa mga indibidwal at hinihilom din nito ang iba’t ibang klase ng alitan sa lipunan upang maging mas matatag at nagkakaisa ang nasabing grupo o kumunidad. Hindi kaya’y may ginagampanan din katulad nito ang etniko at pambansang pagkakakilanlan?

Sabihin nating meron itong ginagampanan sa lipunan. Pwede natin itong ihalintulad sa ID card, hindi nalalayo dahil magkaugat lang naman ang salitang ito: ID – identification – identity – identitas – galing sa Latin na idem (nangangahulugang pareho). Kung wala kang ID ay hindi ka papapasukin sa Ateneo de Davao at hindi lang yan, dapat ay magka-pareho ang nasa ID at ang totoong ikaw. Ang pagkakakilanlan din ay ID card para makapasok ka sa isang grupo o kaya’y lipunan. Ngunit hindi lang pawang salita ang pagkakakilanlan, kailangang tunay kang in sa grupo – sa salita, isip at gawa. Samakatuwid, ang pagkakakilanlan ay nagsisilbing susi para makapasok ka sa grupo o lipunan na siyang mag-aaruga, kukupkop, mag-poprotekta at magpapadama ng hinahanap-hanap ng kahit sinumang tao, ang belongingness o ang pagiging kaisa ng grupo. Dahil sa ang tao ay ganap na sosyal, namumuhay sa organisadong kumunidad, ang pagiging parte ng grupo ay isang pangangailangan na hindi maikakaila.

Kung lahat, pati na ang pagkakakilanlan ay hamak na naratibo/salaysay lamang, maaari nating sabihin na may silbi pala ang mga kathang-isip na ito. Ang patong-patong na likhang-isip o kasinungalingan sa kahabaan ng panahon ay nagiging katotohanan. Ngunit mali rin yata ito, dahil paanong naging totoo ang kasinungalingan? Wala nga talaga sigurong Totoong totoo, kung post-modernismo ang pagbabasehan, ngunit naiiwang totoo ang mga bagay na may silbi at halaga.

Sa paghahangad ng Agham Tao na mabigyang linaw ang paiba-ibang mukha ng kultura, kailangan ding pagtuunan ng pansin ng ma Antropologo ang pagkakakilanlan ng mga miyembro ng kumunidad na kanilang pinag-aaralan. Ang mga T’boli ba ang naghahabi ng T’nalak o ang T’nalak ang naghahabi ng T’boli? Tanggalin natin ang T’nalak, T’boli pa ba sila?

Ang ganitong mga tanong ay lubhang mahalaga lalo na sa panahong ito kung kailan mabilis at ganap ang mga nangyayaring mga pagbabago. Baka bukas ay hindi na nagsusuot ng s’laong kinibang (malaking salakot) ang mga T’boli at wala na rin sa bokabularyo nila ang lemlunay ngunit T’boli pa rin ang tawag nila sa kanilang sarili – paano na maisasakatuwiran ang pagkakakilanlang etniko? Hindi malayo na mangyari ito. Apatnaraang taon bago ngayon ay mga nakabahag pa ang mga Bikolano at naniniwala sa Gugurang at sa kaniyang kapatid na si Asuwang. Ibang iba na ang Bikolano ngayon na kung tutuusin ay parang kisapmata lang sa martsa ng kasaysayan ang dumaang mga taon. Mas marami pa ata akong tanong kaysa sagot sa sulating ito. Pinapakita lamang na bukas ang diskurso sa usapin ng pagkakakilanlan. Pinapakita rin na ang pagsubok sa Agham Tao ay mabigat at walang katapusan, ngunit kailangang suungin ang nihilistikong pananaw na umiiral ngayon at isulong ang tungkulin ng Agham Tao na mas higit pang maunawaan at maibahagi kung ano, bakit at papaano ang maging tao, at lalo na siguro sa panahon ngayon, maging tao para sa kapwa.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s