The Madness of the Night and the Woven Stars

Koro (Stars)


Itipon an kanta kan mga bulalakaw

sindang nag-gigira sa diklom na panganoron

mga kantang minaosip sa agi-agi kan muraway

estrelyang kadurog kan mga bulawan.



lakbayin ang kadiliman ng gabi

ng walang hanggang lalim na mangha

iabot ang mga makasalanang kamay

sa mga mapanuksong kinang ng langit .



And sing, sing to the virgin night

the luster of desire

the glimmer of lust

and the trembling echo

of love’s sad note.

Koro 1


How do I sing the trembling of stars,

their uncertainty to meet this night?

How do I sing the night’s breathing,

the same shallow breath on my own chest?

In the east , the far cry of lovers

begs for night and the gods hear with hesitation,

the cicadas singing, the night’s own sacred aria.

I am the Balyan of night.

Hear me Nikta! Goddess of darkest night,

your devotee calls.

Hear me and give understanding.

Koro 2


Night hears every whisper and understands every thought.

She grants the lovers’ wish of the soothing blanket of night.

She hears the prayers for wisdom.

(enter man)


I have heard the distant prayer.

I have felt the night’s hesitation.

There is an ancient stirring in my heart –

which scares the stars away.

And an unseen longing, like as if the sacred aria

of the stars beckons me to open the dam

of my heart and spill the truth away.

Koro 1 (soft)


I am a sinner! The worst kind of sinner!

Kill me now, Night, with your suffocating ink,

for I am a sinner to lovers.

I am a sinner to love! Great is the gift she has given me,

but great is the betrayal on my heart.

I have loved and been loved by the revelation of love herself.

Oh, how can I describe her?

Sing perhaps about her eyes, and how they remind me

of the clearest crystal.

Sing about how  soft her hands are which makes me

want to call her the incarnation of Venus.

Or perhaps a gentle star given by God.

Where did she come from, what sweet-smelling flower

gave birth to her innocence?

What madness brought her to my side

and torture me with her beauty and love?

Koro (vocables)


But I only speak of betrayal.

I will not speak of her beauty or love.

I will sing of a murderous plot.

I will sing of the darkness building and rising

giving form to a substantial shadow.

I will sing the reason for the stars trembling!

I will sing of my vow to be the priest of the Christos!


You have heard the stars’ distant prayer.

You have felt the night’s hesitation.

I have heard your story, I have felt your sorrow –

like the unanswered call for rain, of a thirst and a parched farm.

Do sing to me the darkness in your heart.


I do not know you woman,

but you understand the weight I bear in my heart

and the absence of weight in my arms.

I feel we share the same bond

of understanding and trust.

Although it pains me to tell my story,

the night’s gentle persuasion is sweet.

She was the sun’s daughter, her face

radiant and warm.

That was the first thing that struck me.

There is a mystery in her eyes – a hidden

power of the moon’s dark passion.

She has the power to make my blood boil with desire

and arouse a deep longing in my chest.

I thought I saw her in my dream,

but I was wide awake, and my vow

was buried in lust or maybe love.

O, the stars know about my vow!

That is why they tremble tonight.

My mother offered me to be a priest

in return for my good heart when I was

a sickly child of four.

Now my heart is still the same reason for my death,

and the stars are still accomplices and

passive witnesses to my betrayal.

What say you sacred woman of night?


I know little of love or Fate’s ways myself,

child of the Christos.

I am a woman born of the midnight mist

and the silent murmuring of a thousand stars.

But in my dealings with young lovers

with the sparkle of silver in their eyes,

I learned love’s schemes.

Love is an unseen force.

Indeed, mighty is love

that we lose all thought, even time.

Love is a flood that drowns us,

still smiling and with our eyes closed to

a sweet surrender.

Love rearranges stars.


Can love rearrange the stars?

Cancel my mother’s vow and let me

love wholly and truly?


The stars will answer our questions.

(she turns to the Koro)

irorip an kabanggihan kan namumuot na daghan.

Dangoga mga bituon an pamibi kan balyan.

Paladan na masimbag nin katotoohan,

an mga maragsik na kahapotan.


Koro/Oracle (vocables)

Balyan (vocables, conversing with the koro)


They speak in riddle not in rhyme.

They speak the truth that sometimes we

get confused.

But they have spoken and sung!


And what is it sacred woman? What is it?


Only a love that’s true

Only a love that’s true

Only a love that’s true –

Can rearrange the stars.


My love is true, woman.

I love her like my love for the Christos.

But I can’t choose one from the other.

It’s a torture to let me choose.

I want to love her fully, and then serve the Christos

as His priest on His temple in the hills.

But I love her, I really do!

The stars are witnesses to my love.

The moon and the night are accomplices to our

own song.

Our love makes the torches bright!

Koro (vocables)


And so be it.

The stars hear you.

The night has crept in the east

with the same hesitation.

So be it!

Koro 1 and 2 (rearranging while singing)

(And then, a gun shot and a shrill cry!)


The cry of my love!

(exeunt left)

Koro (same vocables as in the oracle)

Balyan (competing with the koro)

The stars tremble in their place.

They speak in riddle not in rhyme.

Only a love that’s true,

Only a love that’s true,

Only a love that’s true,

can rearrange the stars…


Be careful what you wish for,

It might just come true. (whisper)


(enter man, a woman’s body on his arms)


The night is young.

The stars are peaceful once more.

Not a stirring in the air.

The mist has kissed our brows goodnight.

The larks are asleep.

Close your eyes now, love.

Sleep with the memory of our last kiss.

Sleep with the memory of our love.

The stars heard our prayers.

And now I go to the caves of the forest,

to seek understanding in their womb.

I will be the old man of the caves of Banahaw,

the old man searching for light

and never looking at the stars

nor listen to their sacred arias.


Koro 1 (sad)

Koro (vocables, exiting, their voices fading)


How do I sing the trembling of stars,

their uncertainty to meet this night?

How do I sing the night’s breathing,

the same shallow breath on my own chest?

In the east , the far cry of lovers

begs for night and the gods hear with hesitation,

the cicadas singing, the night’s own sacred aria.

I am the Balyan of night.

Hear me Nikta! Goddess of darkest night,

your devotee calls.

Hear me and give understanding.


Spatial music for 20 or more children’s/female voices (+ balingbing [bamboo buzzers], suling [bamboo flutes]),
10 mixed voices ( + balingbing, suling, tagutok [scraper], kalutang [pairs of sticks]),
20 mixed voices (+ balingbing, kalutang, suling, tagutok),
gong Ageng, 6 suspended agung (gongs with stopped sounds) (3 players), 6 kempul (Indonesian gongs) (3 players), 2 bonang (rack of small tuned gongs), 2 saron (Indonesian metallophones), 2 gender (Indonesian metallophones), 2 kulintang (gongs in a row),
8 dancers, alto (+ rainstick), bass (+ rainstick),
wind chimes (suspended from a tree)

This was premiered during the Graduation Recital of Ms Feliz Macahis
last February 12, 2009
at the University of the Philippines College of Music Annex Garden

text by: Romulo Vinci Rada Bueza

1st & 2nd Group of Voices: MuPC C COND5 [Chorus Class Under Sir Palaruan]

3rd Group of Voices:
and friends

Gamelan:students from the College of Music

Choreographed by:Chantal Primero
(dancers)UP Dance Company
Balyan (alto):Mary Katherine Trangco-Cabral
Man(bass): Arjay Viray

Conducted by: Eudenice Palaruan


Archives and Power over Memory

I never gave a single thought on “institutional memory” before the Archives Congress (November 17-18, 2012) in Ateneo de Davao University. I was living with the illusory notion that we live in a static present, never minding the collective (and collected) memory that supposedly informs who we are as a people – in the realm of the historical and the aspirational. It may be said that I am not alone in this line of thought. We leave the lofty discussions of this nature to the academicians, theorists and professional brains and we continue on with our mundane and lay lives. For how could I (or anyone) ever be concerned with piles of documents that seat in lonely, cavernous halls collecting dust?

And as it is the determined nature of education to pull us out of our comfort zones and smash our heads with alien theories, talk grand and wake up at 3 am to write papers (i.e. a paper for my Qualitative Research class), I found myself keenly interested in how memory is set in public institutions and how collection and recollections work in an environment of power struggles. It is interesting to reflect about our own memories, yet it becomes more interesting still to think about how groups manage to store, document, and file memories that become official or unofficial history. The memory of man is indeed, a curse from the gods – too short to remember dreams, too long to forget our own pains.

The first time I heard “institutional memory”, I was reminded of George Orwell’s novel 1984. In it, he masterfully devised a fictional Ministry of Truth that controls Oceania’s media and literature, erasing past events from their archives, inventing lies that become official history, diluting the sense of individual identity to serve the whims of Big Brother’s dictatorship. I remember seeing those words in’s official twitter account, and thought about how one memory is instituted, how specific events and memory are advantaged over other memories, and in the face of a fluid march of time (and hence events), how do we single out moments that represent both the winning and losing powers as well as the multitude of the powerless caught in the elephants’ dance? The control of the archivist over truth becomes apparent. Instead of dust-collecting files, in my mind she now holds the fine line that makes us deny Orwell’s Party slogan: “War is Peace. Freedom is Slavery.”

The study of peoples through anthropology demands fidelity in our data and the erudition to scrutinize these collected information. Our relentless search for meaning in this world made up of different peoples and cultures, and thus memories, requires that archival materials are crucially included in our search. Although the primary method of anthropology is ethnography, archival materials offer us a wide range of understanding others understanding of the world, always underscoring the fact that materials we study are also products of their time and definite ethos. The movement of discourses is also movements in history. We see for example the 19th century evolutionary framework that sees people in a linear evolutionary movement from savagery to “high culture” brought about by western convergences with the “less cultured”. Contrast that with the present understanding that cultures arise out of more complicated causes defined by physical environment and meta-narratives and not simply a Marxist evolutionary march.

Archives are more than just text; they ascend out of sometimes differing contexts. This is very important for the anthropologist-researcher. As text, archival materials are snapshots of what was and offers us an understanding of what is and a glimpse of what will be. A Spanish era document, for example, on the Bikolano language may be studied to analyze how Spanish words became vernacular or how certain words were understood in the pre-colonial period in opposition to its current usage. We often use the word “alabado” to mean a street beggar but its original Spanish meaning is to praise as in “alabado seas mi Senor”. How did the meaning transform into a seemingly Frankensteinesque current usage? Is it symptomatic of a subversive attitude of that time – that to praise the catholic God is comparable to a beggar pleading for alms? Is this text caught in the context of the time? The researcher must be cognizant of these changing meanings and sensitive to the struggles happening in, within and beyond the texts in his hands.

A colleague asked me once about the “Bangsamoro” as a name, as a brand that hopes to establish a people’s identity. I told him that names (and by extension, words) have power and whoever controls the name-giving also controls history. Archives as texts, have power that control how we see ourselves in the present, and very much like name-giving, whoever controls the advantaging of one history over the other, controls not only the past (memory), but also the present (awareness) and the future (aspirations). We need not forget in our classical history, that the eradication of whole civilizations started with the burning of libraries (e.g. Library of Alexandria) and the killings of archivists (e.g. Mnemons of ancient Greece). The systematic burning of the “idols” and bamboo scrolls in the Bikol region during the Spanish conquest has led to a void in our history prior to the conquest. Look at our history books and there is a gaping hole between pre-history and colonial Philippines, as if pre-Spanish Bikolanos were empty slates, yet Bikolano-Spanish dictionaries documented during the first contact (i.e. Marcos de Lisboa dictionary), show a stunning technological plethora of words (especially on rice production and pottery) and a highly-organized society based on mutual respect and merits, evident of a flourishing river civilization.

Archives will be crucial for my own research with the T’boli S’bu of South Cotabato. Whenever someone asks me what my topic is, I answer him or her that I’d be writing on the T’boli, and they would often chide me and say “but there’s already a whole library written about them”. Oh good, show me the library. But really, the T’bolis are one of the most studied IP groups in the Philippines, but most of them on t’nalak weaving and musicology. As my thesis would center on climate change and risk perceptions, most of my data will be from primary, fieldworks information, yet archival materials on mythology, history and early ethnographies will be consulted for comparing collected data. It is also important to set the context first before analyzing the post-modern narratives of the T’boli. How were they defined by outsiders? In contrast to: “how did they define themselves?” and “how do they define themselves now?” Here, the discourse of archives and its power over memory hovers like a stinging bee.

Paghahanap ng Pagkakakilanlan sa Makabago at Hayag pang Nagbabagong Panahon at ang Tungkuling Gabay ng Agham Tao


Malawak ang mga diskursong sumasaklaw sa pagkamit, pag-aangkin, at pag-unawa sa etniko at pambansang pagkakakilanlan o identity. Nariyan ang paniniwalang ang pagkakakilanlan ay isa lamang konseptong umuusbong mula sa mga abo at kaganapan ng kasaysayan at mga kwento ng mga nagagapi at nagwawagi sa daan-daang digmaan sa martsa ng kasaysayan. Isang halimbawa ang nangingibabaw na konsepto ng pagiging-Pilipino resulta ng kolonisasyon ng Espanya, bukod pa  ang pagkakakilanlan ng mga Moro at katutubo na lumaban sa dayuhang kapangyarihan. Ang buong malay na pagpili ng pagkakakilanlan ay isa ring posibilidad sa diskursong ito kung saan pinipili ng tao ang nais niyang pagkakakilanlan, halimbawa ay ang kaso ng mga migranteng Amerikano na pinili ang mapasailalim sa umiiral na kamalayan ng pagiging-Amerikano at sa kulturang kano, habang isinasangtabi ang kanilang mga iba’t ibang etnikong kalinangan at pinagmulan.

Ang kasalukuyang mga usapin at pagbubunong-isip patungkol sa Balangkas ng Usaping Pangkapayapaan ng Bangsamoro (Bangsamoro Framework Peace Agreement) na nilagdaan noong Oktubre 15 sa Malacañan, ay nagpalalim sa diskurso tungkol sa pagkakakilanlan – ang pagkamit nito, pag-angkin at pag-unawa. Maraming mga adbokeyt sa kapayapaan, nongovernment organizations na nagtataguyod ng mga karapatan ng mga katutubo, mga ibang Muslim, mga paaralan at iba pa, ang nabahala sa malawak na saklaw, problematikong  pagpapakabuluhan ng kasaysayan at sistematikong pag-iisa ng pagkakaiba-ibang lipi/kultura, ng salitang Bangsamoro.

Hango sa dalawang banyagang salita na Bangsa (Bahasa Melayu para sa Bansa) at Moro (Kastila para sa Muslim), makikita sa mga salitang ito ang inuugatang problema. Sa mga nakalipas na mapapait na taon ng digmaan sa Mindanao para sa sala-salungat na mga bersyon ng kasaysayan – sa isang kampo ay ang MNLF/MILF/BIFF na lumalaban para sa kasarinlan ng mga Muslim ng kanlurang Mindanao at sa kabilang kampo naman ay ang hukbong sandatahan na nakikipaglaban sa pangalan ng estado at sa bersyon nito ng kasaysayan – bakit umiibabaw pa rin itong dalawang salitang banyaga at ang mga kaakibat nitong konsepto at ideyolohiya?

Nakapagtataka din ang gamit ng Bangsa o Bansa (nation), na humahalina sa mas malalim na usapin tungkol sa kung ano ang bansa at ang taglay nitong mga  diskurso. Kung pag-uusapan nga naman ang bansa at pagiging-bansa, meron dapat umiiral na pangkalahatan at laganap na salaysay (common narrative) ng pagkakakilanlan na makikita sa iba’t ibang kumunidad/tribo at medya. Meron bang ganito sa sakop ng Bangsamoro? Papaano nasasaklaw ng “Bangsamoro” ang katuwirang binubuo ito ng magkakaiba-ibang salaysay ng Tiruray, Maguindanao, Iranun, Balanguingui, Tausug, Sama, at iba pa? Papaano rin nasasaklaw ng Bangsamoro ang iba’t ibang ekspresyon ng pagiging-Muslim upang ganap na masabi natin na tuwirang bansa ang sinasabing Bangsa ng mga Moro?

Kung sa katunayan, hindi nalalayo ang diskurso sa itaas sa sinapit ng iba pang katutubo sa Pilipinas na napasailalim sa Republika at gayundin sa saklaw o konsepto ng iisang bansa. Sa ganitong kadahilanan, nararapat lamang na pag-aralan kung ano nga ba ang pagkakakilanlan katabi ng diwa at pagkakaintindi sa bansa. Mabuting gabay ang mga lente ng post-modernismo at structural-functionalism sa usaping ito.

Ang post-modernismo ang naglakas ng loob na tanungin at pabulaanan ang mga tradisyunal na pag-intindi, pati na ang konsepto ng pagkakakilanlan maging etniko man o pambansa. Maaari ring gamitin ang metodolohiya ng structural-functionalism sa paghahanap ng kasagutan sa dahilang sa teoryang ito ay sinasabing ang lipunan ay isang ugna-ugnayang sistema na binubuo ng mga parteng tumutulong para itaguyod ang pagkakaisa sa lipunan. Maari itong gamitin sa pagaaral ng pagkakakilanlan dahil sa macro-level o pangkalahatan nitong pagtingin sa mga ugnayan ng mga istruktura at institusyong napapaloob sa lipunan.

Sa sulating ito ay nais kong gamiting lente ang post-modernismo at structural-functionalism sa pagintindi kung ano ang pagkakakilanlan at kung papaano ito nakakamit, na-aangkin at nauunawaan. Galing sa problematikong taglay ng isyu na ito ay tutungo tayo sa kung anong nararapat gawin ng agham tao sa pagbibigay halaga at pagpapakabuluhan sa usapin ng pagkakakilanlan o kung nararapat pa nga ba itong pag-usapan sa larangan ng agham tao na kung susuriin ay halos ganap ng pandaigdigan ang pananaw ng karamihan, kasing-bilis na ng kidlat ang komunikasyon at impormasyon, at unti-unti na ring nalulusaw ang mga tradisyunal na linyang-saklaw o taliktik ng  mga katutubo, mga rehiyon at pati na rin ng mga bansa.

Ang post-modernismong pagtingin sa diskurso ng etniko at pambansang pagkakakilanlan ay naka-sentro sa pagaaral ng teksto at konteksto. Bilang mga miyembro ng isang lipi, o kaya ay posisyong ekonomikal, at pati na rin ng pagka-lalake o pagka-babae, sinasabing idinidikta ng mga ito kung papaano tayo nararapat magsalita at mula sa lenggwahe ay naisasa-diwa ang mga paniniwala o ideyolohiya na siya namang nagdidikta ng pagiging kung-ano-man e.g. Pilipino, T’boli o Tiruray. Maaalala dito ang Sapir-Whorf hypothesis na ang lengwahe daw ay nagdidikita sa kung ano man ang pananaw, pag-intindi at pag-hulma natin sa mundo. Ngunit bukod dito ay importante ding malaman na hindi lamang teksto (lenggwahe at komunikasyon) ang nagdidikta ng pagkakakilanlan, kasama na rin ang konteksto o kaya ay ang pangkalahatan at tunay (na ayon sa panlipunang memorya) na pag-aaring kasasaysayan ng isang lipunan, kasama rin sa konteksto ang paniniwala, ideyolohiya at relihiyon.

Ayon sa post-modernismong pagtingin sa pagkakakilanlan, ito raw ay may konseptong pa-saklaw (inclusive) kung saan ang napapaloobang tradisyon, kultura, lenggwahe, relihiyon ay pawang may mga konseptong pang-lahat at mapang-giit ; No choice kumbaga. Sa pang-gigiit na ito ay may natatatak sa pagkatao at siya nang humuhubog sa pagkakakilanlan ng tao. Ang mga bagay na ito ay binibigyang hangganan ang pagkatao na maaaring pahalang o patayo, sa pinakamalaking pagkakakilanlan ng bansa man o pati na rin sa maliit na bayan, barangay, tribo o sitio.

Ang kultura din ay may malaking puwang sa paghubog ng identity. Ang kultura bilang kakayahan ng tao na mairepresenta ang kanyang mga karanasan sa pamamagitan ng malikhaing simbolo, ay agarang target ng post-modernismo dahil sa ang mga simbolo, kasama na ang mga ritwal, pananamit, liktao, mitolohiya atbp., ay bahagi o di kaya’y hayagang teksto. Kabilang dito ang pag-unawang ang kultura ay isang malakihang salaysay o magkakabit-kabit na kwentong nagdikta sa pagkakakilanlan (grand narratives). Samakutwid ay kwentong bayan lamang ang kultura na nananaig sa miyembro ng isang lipunan dahil sa nanuot sa kamalayan ang kumbaga’y pawang likhang-isip o fiction lamang, dahil ano nga ba ang tunay na totoo kung ang lahat ay pawang teksto at konteksto lamang? Sa bandang huli, ang nihilistikong pananaw na ito ng post-modernismo (lalo na ng deconstructionism) ay umaakit ng paggiba at paglusaw sa etniko at pambansang pagkakakilanlan.

Tatanungin ko ang aking sarili. Ano nga ba ang pagkakakilanlan ko? Masasabi ko ng hayagan na ako ay Pilipino, ako rin ay Bikolano, ako ay isang Nagueño. At bakit ko ito nasabi? Sa kadahilanang ako ay isinilang sa Pilipinas, sa lungsod ng Naga sa Rehiyong Bikol sa dulo ng isla ng Luzon. Nagsasalita ako ng Standard Bikol, deboto ng Birheng Penafrancia, sanay sa mga bagyo, mahilig sa sili at gata, kabisado ang paiba-ibang mukha ng bulkang Mayon at Isarog, at naniniwalang mas uragon kaysa sa mga Bisaya o Waray.

Sa teksto (lenggwahe, simbolismo) marahil ay may katuwiran ang post-modernismo na ang mga pagkakakilanlang ito ay hindi tunay at sapat dahil marami ring deboto si Ina na hindi Bikolano, marami ring mga hindi Bikolano ang mahilig sa sili at gata (halimbawa ang mga taga-Java Indonesia), ang mga taga-Batanes ay mas sanay pa siguro sa amin sa bagyo, at ang salitang Bikol ko ay hindi naman ang Bikol ng aking lola (kailangan ko pa siyang tanungin ko ano ang ibig sabihin ng ranga, imbod, awot pa, hinanyog at kung ano ano pa).  Kung sa konteksto naman ang pagbabasehan, ang kasaysayan ng aking lahi, ang kanilang mga pinagmulan at laban sa buhay, ay malabo ring pagbasehan ng aking pagkakakilanlan. Ang aking lola sa ina ay may itay na taga-Nueva Ecija at aking ama naman may lahing intsik sa kanyang ama. Ang matitira na lamang ay ang katotohanang ipinanganak ako sa Naga, Bikol, Pilipinas. Ngunit paano na lang ang aking mga pinsan na ipinanganak sa London? Hindi ba sila Pilipino at Bikolano? Kung totoong kathang-isip ang pagkakakilanlan, ano ito ngayong itinataguyod na Bangsamoro? Para saan pang namatay ang mga daan-daang nakipaglaban para sa (Bansa?ng) Moro na ito?

Kung kathang-isip ang pagkakakilanlan, malamang ay may ginampanan itong silbi sa lipunan. Hindi ba’t gumagawa tayo ng kasinungalingan para makalabas ng gusot o kaya’y nag-iimbento ng white lies para sa kapakanan ng mas nakararami? Maaring may katuwiran ang structural-functionalism na may silbi ang bawat parte ng lipunan o mahahalintulad sa mga espesipikong tungkulin ng mga organo ng “katawan”.  Ang mga ritwal halimbawa ay nagsisilbing pambigkis sa mga indibidwal at hinihilom din nito ang iba’t ibang klase ng alitan sa lipunan upang maging mas matatag at nagkakaisa ang nasabing grupo o kumunidad. Hindi kaya’y may ginagampanan din katulad nito ang etniko at pambansang pagkakakilanlan?

Sabihin nating meron itong ginagampanan sa lipunan. Pwede natin itong ihalintulad sa ID card, hindi nalalayo dahil magkaugat lang naman ang salitang ito: ID – identification – identity – identitas – galing sa Latin na idem (nangangahulugang pareho). Kung wala kang ID ay hindi ka papapasukin sa Ateneo de Davao at hindi lang yan, dapat ay magka-pareho ang nasa ID at ang totoong ikaw. Ang pagkakakilanlan din ay ID card para makapasok ka sa isang grupo o kaya’y lipunan. Ngunit hindi lang pawang salita ang pagkakakilanlan, kailangang tunay kang in sa grupo – sa salita, isip at gawa. Samakatuwid, ang pagkakakilanlan ay nagsisilbing susi para makapasok ka sa grupo o lipunan na siyang mag-aaruga, kukupkop, mag-poprotekta at magpapadama ng hinahanap-hanap ng kahit sinumang tao, ang belongingness o ang pagiging kaisa ng grupo. Dahil sa ang tao ay ganap na sosyal, namumuhay sa organisadong kumunidad, ang pagiging parte ng grupo ay isang pangangailangan na hindi maikakaila.

Kung lahat, pati na ang pagkakakilanlan ay hamak na naratibo/salaysay lamang, maaari nating sabihin na may silbi pala ang mga kathang-isip na ito. Ang patong-patong na likhang-isip o kasinungalingan sa kahabaan ng panahon ay nagiging katotohanan. Ngunit mali rin yata ito, dahil paanong naging totoo ang kasinungalingan? Wala nga talaga sigurong Totoong totoo, kung post-modernismo ang pagbabasehan, ngunit naiiwang totoo ang mga bagay na may silbi at halaga.

Sa paghahangad ng Agham Tao na mabigyang linaw ang paiba-ibang mukha ng kultura, kailangan ding pagtuunan ng pansin ng ma Antropologo ang pagkakakilanlan ng mga miyembro ng kumunidad na kanilang pinag-aaralan. Ang mga T’boli ba ang naghahabi ng T’nalak o ang T’nalak ang naghahabi ng T’boli? Tanggalin natin ang T’nalak, T’boli pa ba sila?

Ang ganitong mga tanong ay lubhang mahalaga lalo na sa panahong ito kung kailan mabilis at ganap ang mga nangyayaring mga pagbabago. Baka bukas ay hindi na nagsusuot ng s’laong kinibang (malaking salakot) ang mga T’boli at wala na rin sa bokabularyo nila ang lemlunay ngunit T’boli pa rin ang tawag nila sa kanilang sarili – paano na maisasakatuwiran ang pagkakakilanlang etniko? Hindi malayo na mangyari ito. Apatnaraang taon bago ngayon ay mga nakabahag pa ang mga Bikolano at naniniwala sa Gugurang at sa kaniyang kapatid na si Asuwang. Ibang iba na ang Bikolano ngayon na kung tutuusin ay parang kisapmata lang sa martsa ng kasaysayan ang dumaang mga taon. Mas marami pa ata akong tanong kaysa sagot sa sulating ito. Pinapakita lamang na bukas ang diskurso sa usapin ng pagkakakilanlan. Pinapakita rin na ang pagsubok sa Agham Tao ay mabigat at walang katapusan, ngunit kailangang suungin ang nihilistikong pananaw na umiiral ngayon at isulong ang tungkulin ng Agham Tao na mas higit pang maunawaan at maibahagi kung ano, bakit at papaano ang maging tao, at lalo na siguro sa panahon ngayon, maging tao para sa kapwa.